Bisoprolol: bijwerkingen en contra-indicaties
Bisoprolol is een van de meest voorgeschreven hartmedicijnen in Nederland. Ook steeds meer actieve mensen en oudere sporters gebruiken het. De redactie zet op een rij welke bijwerkingen je kunt verwachten, wanneer het middel niet geschikt is en waar je als sporter rekening mee moet houden.
Wat is bisoprolol?
Bisoprolol is een geneesmiddel uit de groep van de bètablokkers. Het blokkeert de bèta-1-receptoren in het hart, waardoor de werking van adrenaline en noradrenaline op het hart wordt afgezwakt. Het hart klopt daardoor rustiger en met minder kracht, wat de bloeddruk verlaagt en het zuurstofverbruik van de hartspier vermindert.
In Nederland is bisoprolol alleen op recept verkrijgbaar en wordt het veel voorgeschreven bij hoge bloeddruk, angina pectoris, boezemfibrilleren en chronisch hartfalen. Bij hartfalen is het effect op overleving aangetoond in de grote CIBIS-II-studie, die eind jaren negentig werd gepubliceerd.
Bisoprolol wordt cardioselectief genoemd. Dat betekent dat het in therapeutische doseringen vooral op het hart werkt en relatief weinig op de bèta-2-receptoren in de luchtwegen en bloedvaten. Die selectiviteit is echter niet absoluut en neemt af bij hogere doseringen.
In de sportwereld komt bisoprolol op twee manieren ter sprake: bij sporters die het om medische redenen gebruiken en willen blijven bewegen, en in de context van doping, omdat bètablokkers in bepaalde precisiesporten verboden zijn.
Veelvoorkomende bijwerkingen
De meeste bijwerkingen hangen direct samen met het werkingsmechanisme. Omdat het hart langzamer klopt, kunnen vermoeidheid, duizeligheid en een trage hartslag optreden, vooral in de eerste weken of na een dosisverhoging. Veel mensen merken dat deze klachten na enige tijd afnemen.
Koude handen en voeten worden ook regelmatig genoemd. Daarnaast kunnen maag-darmklachten zoals misselijkheid, diarree of obstipatie voorkomen. Minder vaak worden slaapstoornissen, nachtmerries, sombere stemming of seksuele klachten gemeld, al is het verband met de medicatie niet altijd eenduidig.
Voor sporters is de invloed op inspanning het meest merkbaar. De maximale hartslag ligt lager en het hart kan minder snel versnellen. Duursporters ervaren soms dat zware inspanning zwaarder voelt en dat hartslagzones niet meer kloppen. Training op gevoel of op vermogen is dan praktischer.
Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam, maar vragen wel aandacht. Een zeer trage hartslag met flauwvallen, toenemende kortademigheid, vochtophoping in de benen of piepende ademhaling zijn redenen om direct contact op te nemen met de huisarts of cardioloog.
Contra-indicaties en voorzorgen
Er zijn situaties waarin bisoprolol niet of alleen met grote voorzichtigheid gebruikt mag worden. De officiële productinformatie noemt onder meer acuut of ontregeld hartfalen, bepaalde geleidingsstoornissen van het hart, een zeer trage hartslag en ernstige lage bloeddruk.
| Situatie | Waarom voorzichtig |
|---|---|
| Ernstig astma of COPD | Risico op vernauwing van de luchtwegen, ook al is bisoprolol cardioselectief |
| Trage hartslag of AV-blok | Verdere vertraging van de hartgeleiding |
| Ernstige perifere vaatziekte of Raynaud | Verergering van slechte doorbloeding |
| Diabetes | Signalen van een hypo kunnen worden gemaskeerd |
| Feochromocytoom (onbehandeld) | Gevaarlijke bloeddrukstijging mogelijk |
Bij mensen met diabetes is het belangrijk te weten dat een bètablokker de hartkloppingen en trillende handen die vaak bij een lage bloedsuiker horen kan afzwakken. Zweten blijft meestal wel bestaan. Wie insuline of sulfonylureumderivaten gebruikt, moet daar alert op zijn.
Bij lichte tot matige COPD laten studies zien dat cardioselectieve bètablokkers meestal goed worden verdragen. Een meta-analyse vond geen klinisch relevante verslechtering van de longfunctie. De afweging wordt altijd door de arts gemaakt, omdat de voordelen voor het hart vaak groot zijn.
Wisselwerkingen en stoppen met bisoprolol
Bisoprolol kan een wisselwerking hebben met andere medicijnen die het hartritme of de bloeddruk beïnvloeden. Denk aan bepaalde calciumantagonisten zoals verapamil en diltiazem, aan anti-aritmica en aan andere bloeddrukverlagers. De combinatie kan leiden tot een te trage hartslag of te lage bloeddruk.
Ontstekingsremmers zoals ibuprofen en naproxen kunnen het bloeddrukverlagende effect verminderen. Sporters die regelmatig pijnstillers gebruiken voor blessures, doen er goed aan dit met de apotheker te bespreken. Ook sommige neusdruppels en verkoudheidsmiddelen met vaatvernauwende stoffen kunnen ongunstig zijn.
Een belangrijk punt is dat bisoprolol niet plotseling mag worden gestopt. Abrupt stoppen kan leiden tot een terugslag met snelle hartslag, hoge bloeddruk en bij mensen met kransslagaderziekte zelfs angina of een hartinfarct. Afbouwen gebeurt altijd geleidelijk en in overleg met de arts.
Wie moet worden geopereerd, meldt het gebruik van een bètablokker vooraf aan de anesthesioloog. Doorgaans wordt het middel rond een operatie gewoon doorgebruikt, maar het team moet ervan op de hoogte zijn.
Sporten met bisoprolol en de dopingregels
Bewegen is voor de meeste mensen met hart- en vaatziekten juist aan te raden. Met bisoprolol kun je prima sporten, mits de arts daar toestemming voor geeft en je de intensiteit afstemt. Hartrevalidatieprogramma's in Nederland houden standaard rekening met bètablokkergebruik.
- Gebruik bij voorkeur de Borg-schaal voor ervaren inspanning in plaats van vaste hartslagzones.
- Bouw de warming-up en cooling-down rustig op.
- Let op duizeligheid bij snel opstaan of na het douchen.
- Drink voldoende bij warm weer, omdat de warmteregulatie iets kan veranderen.
Op de WADA-lijst staan bètablokkers als verboden in specifieke sporten, vooral precisiesporten zoals boogschieten en schieten, waar een rustige hartslag en minder trillen een voordeel geven. In die sporten geldt het verbod deels ook buiten wedstrijden. De exacte lijst van sporten verandert periodiek.
Een sporter die bisoprolol om medische redenen nodig heeft en in zo'n sport uitkomt, kan een dispensatie aanvragen, in Nederland via de Dopingautoriteit. Voor de meeste andere sporten is bisoprolol niet verboden.
Conclusies van de redactie
Bisoprolol is een goed onderzochte, cardioselectieve bètablokker met een bewezen plaats bij hoge bloeddruk, hartritmestoornissen en hartfalen. De meeste bijwerkingen zijn mild en hangen samen met de vertraging van het hart.
Voorzichtigheid is nodig bij astma, een trage hartslag, geleidingsstoornissen en diabetes. Stop nooit abrupt en meld het gebruik bij andere behandelaars en apotheek.
Sporten blijft meestal goed mogelijk, maar vraagt een aanpassing van de manier waarop je je intensiteit stuurt. In precisiesporten gelden aparte dopingregels.
Gerelateerde onderwerpen: onze artikelen over losartan en andere bloeddrukverlagers bij sporters, over hartslagzones en trainen op gevoel, en over cardiologische screening van krachtsporters.
Literatuur
- CIBIS-II Investigators and Committees. The Cardiac Insufficiency Bisoprolol Study II (CIBIS-II): a randomised trial. Lancet. 1999;353(9146):9–13.
- McDonagh TA, Metra M, Adamo M, et al. 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. Eur Heart J. 2021;42(36):3599–3726.
- Mancia G, Kreutz R, Brunström M, et al. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. J Hypertens. 2023;41(12):1874–2071.
- Salpeter SR, Ormiston TM, Salpeter EE. Cardioselective beta-blockers in patients with reactive airway disease: a meta-analysis. Ann Intern Med. 2002;137(9):715–725.
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List. Montreal: WADA; jaarlijks bijgewerkt.
- Pelliccia A, Sharma S, Gati S, et al. 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J. 2021;42(1):17–96.
