Losartan: wat laten klinische studies zien?
Losartan is al bijna dertig jaar een vaste waarde in de behandeling van hoge bloeddruk. Rond het middel ontstonden ook verwachtingen voor nierbescherming, het syndroom van Marfan en zelfs spierherstel bij sporters. De redactie bekijkt welke van die verwachtingen door klinische studies zijn bevestigd.
Hoe losartan werkt
Losartan was in 1995 de eerste angiotensine-II-receptorblokker die op de markt kwam, een groep die ook wel sartanen of ARB's wordt genoemd. Het middel blokkeert de AT1-receptor, waarop het hormoon angiotensine II normaal gesproken aangrijpt om bloedvaten te vernauwen en de afgifte van aldosteron te stimuleren.
Door die blokkade verwijden de bloedvaten zich, scheiden de nieren meer zout en water uit en daalt de bloeddruk. Anders dan ACE-remmers verhogen sartanen het bradykinine niet, waardoor de typische droge prikkelhoest die bij ACE-remmers voorkomt veel minder vaak optreedt.
Losartan wordt in de lever deels omgezet in een actieve metaboliet die sterker en langer werkt dan het moedermolecuul. Daarnaast heeft losartan, in tegenstelling tot de meeste andere sartanen, een licht urinezuurverlagend effect, wat bij mensen met jicht een bijkomend voordeel kan zijn.
In Nederland is losartan een veelgebruikt, goedkoop generiek middel dat alleen op recept verkrijgbaar is. Het wordt voorgeschreven bij hoge bloeddruk, bij nierschade door diabetes en in bepaalde gevallen bij hartfalen.
Bloeddruk en beroerte: de LIFE-studie
Een van de belangrijkste onderzoeken met losartan is de LIFE-studie, gepubliceerd in 2002 in The Lancet. Ruim negenduizend patiënten met hoge bloeddruk en een verdikte linkerhartkamer werden behandeld met ofwel losartan ofwel de bètablokker atenolol.
Beide middelen verlaagden de bloeddruk in vergelijkbare mate. Toch traden in de losartangroep minder cardiovasculaire gebeurtenissen op, vooral door een duidelijke vermindering van het aantal beroertes. Ook nieuw ontstane diabetes kwam minder vaak voor bij losartan.
De onderzoekers schreven het voordeel deels toe aan effecten die verder gaan dan bloeddrukverlaging, zoals een sterkere afname van de verdikking van de hartspier. Critici merken op dat atenolol als vergelijkingsmiddel mogelijk relatief zwak was, wat het verschil kan vergroten.
Hoe dan ook heeft deze studie bijgedragen aan de plaats van sartanen in de Europese richtlijnen. Daarin worden ARB's en ACE-remmers als eerstelijnsmiddelen voor hypertensie genoemd, vaak in combinatie met een calciumantagonist of diureticum.
Nierbescherming en hartfalen
De RENAAL-studie uit 2001 onderzocht losartan bij patiënten met type 2-diabetes en nierschade. Vergeleken met placebo verminderde losartan het risico op verdubbeling van het serumcreatinine en op terminale nierinsufficiëntie. Daarmee werd losartan een belangrijke behandeling bij diabetische nefropathie.
Bij hartfalen is het beeld genuanceerder. In de ELITE II-studie was losartan niet beter dan de ACE-remmer captopril wat betreft overleving. De latere HEAAL-studie liet zien dat een hogere dosis losartan het gecombineerde risico op overlijden of ziekenhuisopname vanwege hartfalen meer verminderde dan een lage dosis.
| Studie | Populatie | Belangrijkste bevinding |
|---|---|---|
| LIFE (2002) | Hypertensie met linkerkamerhypertrofie | Minder beroertes dan met atenolol |
| RENAAL (2001) | Type 2-diabetes met nierschade | Tragere achteruitgang nierfunctie |
| ELITE II (2000) | Hartfalen | Niet superieur aan captopril |
| HEAAL (2009) | Hartfalen | Hoge dosis beter dan lage dosis |
| Marfan-studie (2014) | Kinderen en jongvolwassenen met Marfan | Geen verschil met atenolol in aortaverwijding |
In de huidige Europese hartfalenrichtlijnen hebben sartanen vooral een plaats als alternatief wanneer ACE-remmers niet worden verdragen, terwijl nieuwere middelen een centrale rol hebben gekregen.
Marfan, spierherstel en andere toepassingen
Rond 2006 wekte dieronderzoek veel hoop dat losartan de verwijding van de aorta bij het syndroom van Marfan kon remmen, via blokkade van de signaalstof TGF-bèta. De grote gerandomiseerde studie van Lacro en collega's uit 2014 vond echter geen verschil tussen losartan en atenolol in de snelheid van aortaverwijding.
Ook in de sportgeneeskunde heeft losartan aandacht gekregen. Een studie bij muizen toonde in 2007 dat blokkade van de AT1-receptor de vorming van littekenweefsel na spierschade verminderde en het herstel verbeterde. Dat leidde tot speculatie over gebruik bij spierblessures bij sporters.
Gecontroleerde studies bij mensen die aantonen dat losartan spierblessures sneller of beter laat genezen, ontbreken echter. Het gebruik van een bloeddrukverlager zonder medische indicatie kan bij gezonde, goed getrainde sporters leiden tot duizeligheid, flauwvallen en verstoring van de elektrolytbalans.
Losartan staat niet op de verboden lijst van het WADA. Het gebruik buiten de geregistreerde indicaties hoort desondanks alleen plaats te vinden binnen wetenschappelijk onderzoek of onder strikte medische begeleiding.
Bijwerkingen en veiligheid
Losartan wordt in het algemeen goed verdragen. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn duizeligheid, vooral bij het opstaan, vermoeidheid en een licht verhoogd kalium. Omdat het middel de nierdoorbloeding beïnvloedt, worden kalium en nierfunctie na de start en bij dosisaanpassingen gecontroleerd.
- Niet gebruiken tijdens de zwangerschap: sartanen kunnen het ongeboren kind ernstig schaden.
- Voorzichtig bij uitdroging, bijvoorbeeld bij diarree of intensief zweten in de hitte.
- Combinatie met kaliumsupplementen of zoutvervangers kan het kalium te hoog laten oplopen.
- Ontstekingsremmers zoals ibuprofen kunnen samen met losartan de nieren extra belasten.
Voor sporters is de combinatie van uitdroging, ontstekingsremmers en een sartaan een bekend risico voor acute nierschade. Wie losartan gebruikt en lange duurinspanningen doet, moet extra letten op voldoende drinken en terughoudend zijn met pijnstillers.
In 2018 en 2019 werden in Europa partijen van diverse sartanen teruggeroepen wegens verontreiniging met nitrosaminen tijdens de productie. Dit was een kwaliteitsprobleem, geen probleem van de werkzame stof zelf, en heeft geleid tot strengere controles.
Conclusies van de redactie
Losartan is een van de best onderzochte sartanen. Klinische studies tonen een duidelijk voordeel bij hoge bloeddruk met hartspierverdikking en bij diabetische nierschade, en een plaats als alternatief bij hartfalen.
Hooggespannen verwachtingen bij Marfan en spierherstel zijn in studies bij mensen niet waargemaakt. Gebruik zonder medische indicatie heeft geen aangetoond voordeel en brengt risico's mee.
Wie losartan gebruikt en sport, moet letten op hydratatie, kalium en het gebruik van ontstekingsremmers, en de nierfunctie regelmatig laten controleren.
Ook interessant: onze artikelen over bisoprolol bij sporters, over bloeddruk meten bij krachtsporters en over nierwaarden zoals creatinine en eGFR.
Literatuur
- Dahlöf B, Devereux RB, Kjeldsen SE, et al. Cardiovascular morbidity and mortality in the Losartan Intervention For Endpoint reduction in hypertension study (LIFE): a randomised trial against atenolol. Lancet. 2002;359(9311):995–1003.
- Brenner BM, Cooper ME, de Zeeuw D, et al. Effects of losartan on renal and cardiovascular outcomes in patients with type 2 diabetes and nephropathy. N Engl J Med. 2001;345(12):861–869.
- Pitt B, Poole-Wilson PA, Segal R, et al. Effect of losartan compared with captopril on mortality in patients with symptomatic heart failure: randomised trial—the Losartan Heart Failure Survival Study ELITE II. Lancet. 2000;355(9215):1582–1587.
- Konstam MA, Neaton JD, Dickstein K, et al. Effects of high-dose versus low-dose losartan on clinical outcomes in patients with heart failure (HEAAL study). Lancet. 2009;374(9704):1840–1848.
- Lacro RV, Dietz HC, Sleeper LA, et al. Atenolol versus losartan in children and young adults with Marfan's syndrome. N Engl J Med. 2014;371(22):2061–2071.
- Cohn RD, van Erp C, Habashi JP, et al. Angiotensin II type 1 receptor blockade attenuates TGF-β-induced failure of muscle regeneration in multiple myopathic states. Nat Med. 2007;13(2):204–210.
