Cabergoline: werkingsmechanisme
Cabergoline is een klein tabletje met een opvallend lange werking. Het wordt voorgeschreven bij een te hoog prolactine, maar duikt ook op in de krachtsportwereld. De redactie legt uit hoe het middel op de hypofyse ingrijpt, waarvoor het bedoeld is en welke risico's eraan kleven.
Prolactine en de rol van dopamine
Om te begrijpen hoe cabergoline werkt, moet je eerst weten hoe prolactine wordt geregeld. Prolactine is een hormoon uit de voorkwab van de hypofyse. Het bekendst is zijn rol bij de melkproductie na een bevalling, maar het beïnvloedt ook de voortplanting, het immuunsysteem en de stofwisseling, bij vrouwen én mannen.
Anders dan bij de meeste hypofysehormonen wordt prolactine vooral geremd en niet gestimuleerd. De hypothalamus geeft voortdurend dopamine af, dat via een speciaal bloedvatensysteem naar de hypofyse stroomt. Daar bindt dopamine aan D2-receptoren op de prolactineproducerende cellen en remt hun activiteit.
Valt die remming weg, bijvoorbeeld door een tumor die de steel van de hypofyse samendrukt of door medicijnen die D2-receptoren blokkeren, dan stijgt de prolactinespiegel. Ook goedaardige prolactineproducerende hypofysetumoren, prolactinomen, kunnen een sterk verhoogd prolactine veroorzaken.
Een te hoog prolactine leidt bij vrouwen tot onregelmatige of uitblijvende menstruatie en ongewenste melkafscheiding. Bij mannen kan het een verminderd libido, erectieproblemen, onvruchtbaarheid en soms borstvorming geven, mede doordat prolactine de afgifte van gonadotrofinen en dus testosteron onderdrukt.
Hoe cabergoline op de receptor werkt
Cabergoline is een dopamineagonist: het bootst de werking van dopamine na. Het molecuul is afgeleid van ergotalkaloïden, stoffen die oorspronkelijk uit een schimmel op rogge werden gewonnen. Het werd in de jaren tachtig ontwikkeld bij Farmitalia Carlo Erba in Italië.
Cabergoline bindt met hoge affiniteit en selectiviteit aan de D2-receptor. Daardoor activeert het dezelfde remmende signaalroute als natuurlijk dopamine: in de lactotrofe cellen daalt het cyclisch AMP en wordt zowel de aanmaak als de afgifte van prolactine verminderd. Bij prolactinomen kan dit bovendien leiden tot krimp van de tumor.
Een kenmerkende eigenschap is de zeer lange werkingsduur. De halfwaardetijd ligt volgens de productinformatie rond de drie dagen, en het molecuul blijft lang aan de receptor gebonden. Daardoor volstaat bij hyperprolactinemie meestal inname één of twee keer per week, wat gunstig is voor therapietrouw.
Naast D2 heeft cabergoline affiniteit voor andere receptoren, waaronder de serotonine 5-HT2B-receptor. Die laatste eigenschap is van belang voor de veiligheid, omdat activatie van deze receptor in verband wordt gebracht met veranderingen aan de hartkleppen.
Medische toepassingen
De belangrijkste toepassing is de behandeling van hyperprolactinemie, inclusief prolactinomen. Internationale richtlijnen van de Endocrine Society noemen cabergoline de eerste keus, omdat het effectiever is in het normaliseren van prolactine en het verkleinen van tumoren dan het oudere middel bromocriptine en beter wordt verdragen.
Een klassieke vergelijkende studie in de New England Journal of Medicine uit 1994 bij vrouwen met hyperprolactinemie liet zien dat cabergoline vaker leidde tot normaal prolactine en herstel van de cyclus, met minder misselijkheid dan bromocriptine.
| Toepassing | Doel | Opmerking |
|---|---|---|
| Prolactinoom en hyperprolactinemie | Prolactine normaliseren, tumor verkleinen | Eerste keus volgens richtlijnen |
| Remmen van melkproductie | Na bevalling of miskraam, indien medisch nodig | Eenmalige of korte behandeling |
| Ziekte van Parkinson | Dopaminerge ondersteuning | Weinig meer gebruikt door klepproblemen |
| Acromegalie (soms) | Aanvullend effect op groeihormoon | Beperkte effectiviteit |
In Nederland is cabergoline alleen op recept verkrijgbaar en wordt de behandeling meestal gestart en gevolgd door een endocrinoloog of gynaecoloog. Controle bestaat uit prolactinebepalingen en bij tumoren uit MRI-scans.
Bijwerkingen en hartkleppen
Veelvoorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, duizeligheid, hoofdpijn en een lage bloeddruk bij het opstaan, vooral aan het begin van de behandeling. Inname met voedsel en een geleidelijke opbouw door de arts verminderen deze klachten meestal.
In 2007 verschenen twee studies in de New England Journal of Medicine die een verhoogd risico op hartklepafwijkingen lieten zien bij parkinsonpatiënten die hoge doses cabergoline of pergolide gebruikten. Het mechanisme loopt via de genoemde 5-HT2B-receptor, die de groei van bindweefsel in de kleppen stimuleert.
Bij de veel lagere doseringen voor hyperprolactinemie is het risico veel kleiner, maar niet volledig uitgesloten. Europese aanbevelingen adviseren daarom een echo van het hart voor de start en periodiek tijdens langdurige behandeling.
Een minder bekende maar belangrijke bijwerking zijn impulscontrolestoornissen, zoals gokken, dwangmatig kopen of hyperseksualiteit. Deze zijn beschreven bij dopamineagonisten in het algemeen. Partners of naasten merken zulke veranderingen soms eerder op dan de gebruiker zelf.
Cabergoline in de context van sport
In de krachtsportwereld duikt cabergoline op als middel om prolactinegerelateerde bijwerkingen van bepaalde anabole middelen tegen te gaan. De redactie geeft daarover bewust geen gebruiksadvies. Zelfmedicatie met een receptplichtig ergotderivaat brengt reële risico's mee.
- Zonder bloedonderzoek weet je niet of prolactine werkelijk verhoogd is.
- Een te lage prolactinespiegel is niet per se gunstig en wordt nog onderzocht.
- Het risico op hartklepafwijkingen en impulscontrolestoornissen wordt zonder medische controle niet gemonitord.
- Middelen van de illegale markt kunnen een afwijkende samenstelling of dosering hebben.
Cabergoline staat als zodanig niet op de verboden lijst van het WADA. Wie het nodig heeft, krijgt het via een arts en wordt dan ook gecontroleerd. Klachten zoals verminderd libido of borstvorming verdienen altijd een medische beoordeling, omdat er uiteenlopende oorzaken mogelijk zijn.
Belangrijk is ook dat een verhoogd prolactine bij mannen een signaal kan zijn van een hypofysetumor. Wie dit zelf probeert te onderdrukken, kan een behandelbare aandoening missen.
Conclusies van de redactie
Cabergoline is een langwerkende dopamineagonist die via de D2-receptor de afgifte van prolactine remt. Daardoor is het de eerste keus bij prolactinomen en hyperprolactinemie.
De lange halfwaardetijd maakt een lage innamefrequentie mogelijk. De binding aan de 5-HT2B-receptor verklaart het risico op hartklepafwijkingen bij hoge doses, waarvoor echocardiografische controle wordt aanbevolen.
Gebruik buiten de medische context is riskant, onder meer door het ontbreken van controle en de mogelijkheid dat een onderliggende hypofyse-aandoening wordt gemist.
Lees verder in onze artikelen over prolactine in het bloedonderzoek bij mannen, over de geschiedenis van exemestaan en over gynaecomastie: oorzaken en behandeling.
Literatuur
- Webster J, Piscitelli G, Polli A, et al. A comparison of cabergoline and bromocriptine in the treatment of hyperprolactinemic amenorrhea. N Engl J Med. 1994;331(14):904–909.
- Melmed S, Casanueva FF, Hoffman AR, et al. Diagnosis and treatment of hyperprolactinemia: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(2):273–288.
- Schade R, Andersohn F, Suissa S, et al. Dopamine agonists and the risk of cardiac-valve regurgitation. N Engl J Med. 2007;356(1):29–38.
- Zanettini R, Antonini A, Gatto G, et al. Valvular heart disease and the use of dopamine agonists for Parkinson's disease. N Engl J Med. 2007;356(1):39–46.
- Weintraub D, Koester J, Potenza MN, et al. Impulse control disorders in Parkinson disease: a cross-sectional study of 3090 patients. Arch Neurol. 2010;67(5):589–595.
- Ben-Jonathan N, Hnasko R. Dopamine as a prolactin (PRL) inhibitor. Endocr Rev. 2001;22(6):724–763.
